Het staat me nog heel helder voor de geest hoe ons eerste kind, onze dochter, als babytje van vijf maanden de wereld aan het ontdekken was. Ze keek heel aandachtig naar het labeltje van het speelkleed. Ze draaide het labeltje tussen haar piepkleine vingertjes rond en probeerde het in haar mond te stoppen. Ik kan me nog herinneren dat ik besefte dat ik niets anders nodig had – ik kon gewoon blijven kijken hoe zij dat deed.
Pas later in mijn leven kwam ik de zenfilosofie tegen, die volledig uitgaat van het leren kijken met een ‘open geest’. Net als een baby, maar dan als volwassene: niet blijven hangen in onze aannames en vooroordelen — “zo is het” — maar steeds opnieuw met een open blik kunnen kijken. In zen wordt dit ook ‘beginnersgeest’ genoemd: je staat open voor de ervaring. Als gevolg daarvan ervaar je intenser en geniet je meer van wat er al is.
Deze week oefenen we in de yinles met nieuwsgierigheid. Niet als een gulzig verlangen naar steeds iets nieuws, maar als kijken naar wat er is, met verwondering, zoals dat babytje. Het niet vastzetten van iets dat zo zou moeten blijven, maar steeds weer kunnen loslaten en opnieuw kijken.
Ik zou het ook kunnen beschrijven als het loslaten van controle en gewoon zijn met wat is — puur en direct ervaren. Nieuwsgierig kijken met een open blik naar alle innerlijke veranderingen: de sensaties in je lichaam, de gedachten, de neigingen… noem maar op. Er is niets wat niet mag verschijnen; alles mag er zijn en ook weer veranderen.
Kunnen we met die open blik steeds opnieuw nieuwsgierig kijken naar wat er nu in ons gebeurt?
Vertragen is moeilijk. Op dat moment als alles in je roept: “Verder! Sneller! Af!” te vertragen. De onrust giert door je lijf heen. Nog een standje bij, maar de onrust wordt niet minder, juist meer. Op dat moment te stoppen met dat wat je doet en te kijken — dus even pauze van je doel — en met je aandacht weer in en uit te ademen. Dat vraagt wat oefening.
Voor mij is vertraging niet zozeer het tegenovergestelde van snel gaan, maar iets bewust, met al je aandacht doen. Dan voelt het vertraagd. Als mijn aandacht alleen bij het einddoel is, dan voelt het gehaast. Dan ben ik alleen maar bezig met iets afmaken, zodat ik daarna rust heb.
Toen ik in mijn burn-out lichamelijk even niet meer “door” kon gaan, en door yin yoga weer kon voelen wat “ontspannen” betekent, hielp het mij ook om door de dag heen op te merken: “Ach, nu ben ik vol in spanning, even pauze. Even stoppen met doen, en even ademen.” Het was handig om niet alleen op de “aan”-knop te drukken, maar af en toe ook een “uit”-knop te gebruiken.
Maar de vertraging zit dus niet alleen in die momentjes van pauze: tussen werkafspraken of gesprekken even een halve minuut naar buiten kijken, of even gaan sporten of een film kijken. Het volgende level is om de ontspanning ook tijdens de spanning te kunnen waarnemen. Voor mij is het niet meer dan mijn aandacht bij dat wat er nu gebeurt kunnen houden: wat ik waarneem bij de ander of in de omgeving, wat het met mij doet, wat het in mij oproept, en daarop reageren — en zo weer opnieuw.
De vertraging zit dus in het “de aandacht bij onszelf kunnen houden”. Dat wat we doen met volle aandacht doen. Dat betekent niet dat je doelen niet meer nodig hebt. Het doel brengt je in beweging, geeft betekenis en maakt iets de moeite waard om te doen. En tegelijkertijd kunnen we, met aandacht in ons doen, er veel meer van genieten: ontspannen inspannen.
Deze week ligt de focus in onze oefening bij het vertragen. Kunnen we simpelweg onze aandacht zo lang mogelijk bij onze ademhaling houden, en alleen maar opmerken wat er in ons gebeurt? Zo veel mogelijk details waarnemen. Alle doelen even loslaten en alleen ervaren. Kunnen we onszelf heel dichtbij en tegelijkertijd van afstand zien?
Het is februari en de zon schijnt. Het voelt net alsof de vogels ineens harder zijn gaan fluiten. Hoewel het nog best koud kan zijn en de lente er nog lang niet is, voelt het toch alsof er iets aan het veranderen is.
Toen ik net begonnen was met zenmeditatie, zei een zenleraar eens in een les: “Op het moment dat je het kunt zien als verandering, heb je het door.” Ik snapte daar helemaal niks van. Heel zen.
Nu zie ik het. Als we vertragen en met aandacht bij onszelf stilstaan, en niet elke gedachte of elk gevoel aangrijpen — er iets mee willen doen zodat het weggaat of niet terug zou komen — dan zien we het: hoe het verandert. Vanzelf. Soms is die verandering groot. Soms heb je meer aandacht nodig en is de verandering heel subtiel. Maar het verandert.
Ik denk dat dit voor ons als mens het moeilijkst is, en waarschijnlijk ook herkenbaar: hoe graag we de mooie momenten willen vasthouden, dat ze maar niet zouden veranderen, dat het maar zo zou blijven. En tegelijkertijd willen we de niet-fijne momenten liever helemaal niet meemaken. Maar die zijn er ook, want over alle omstandigheden in de wereld hebben we geen controle. En als het nare er dan toch is, willen we er liever van af.
Deze week oefenen we met het zien van verandering. In de yin-houdingen is er altijd discomfort aanwezig, of juist de fijnheid van ontspanning en herstel. Kunnen we voelen wat er in dat gevoel in ons lijf gebeurt terwijl we ademen? Kunnen we zien hoe onze gedachten gaan? Kunnen we al onze innerlijke reacties opmerken en ze er laten zijn, zonder dat we er iets mee doen — ernaar grijpen of ervan wegblijven?
Het is een oet fening, en het lukt niet altijd. Soms zitten we er gewoon middenin en hebben we het niet door. Maar door het te doen, door te oefenen, komen we losser van onze innerlijke gebeurtenissen en ervaren we meer rust in onszelf, en kunnen we vanuit die rust kiezen wat we willen doen.
Kunnen we volledig genieten van de zon zolang die er is!
Zen is een Japans woord en betekent in essentie: aandacht. In de meditatiecursussen die ik geef, komt die essentie al in de eerste les aan bod. Want wat betekent dat nu eigenlijk, zen-zijn? En wat heeft dat met aandacht te maken?
“Aanwezig, totale rust, open, hier en nu, innerlijke stilte…” Dat zijn associaties die cursisten noemen. Allemaal zen. En toch blijft de vraag: hoe dan?
Daar hebben we aandacht voor nodig. Want in essentie heeft het alles te maken met de vraag: waar geven we onze aandacht aan? Aan de gedachten die ons terugbrengen naar het gesprek met die vervelende collega van gisteren, waar we maar over blijven nadenken? Of aan de presentatie van morgen, waarover we ons onzeker voelen en waar we niet mee kunnen stoppen? Onze aandacht zit zo snel en automatisch in het verleden of in de toekomst.
Vaak is de meest logische reactie – en meteen ook een groot misverstand – dat we het denken willen stopzetten. Als ik maar een leeg hoofd krijg, dan heb ik rust. Maar dat werkt niet. Het maakt je juist onrustiger. “Denk niet aan een roze olifant! En waar denk je nu aan?”
In zen train je je aandacht. In essentie is het niets anders dan opmerken dat je aandacht ergens anders is dan bij je ademhaling, en haar dan weer terugbrengen. Je wordt steeds beter en sneller in dat opmerken, en je kunt je aandacht langer bij datgene houden wat in dit moment nodig is. Aandacht sturen, zonder in verzet te gaan tegen de natuurlijke automatismen van je lijf en je geest.
Deze week oefenen we in de yin-les met deze zen-methode van aandacht sturen. De basis is eenvoudig: je aandacht bij je ademhaling houden, je lijf voelen ademen. Vanzelf floept de aandacht ergens anders naartoe, met je gedachten mee naar iets wat is gebeurd, iets waar je over piekert, iets wat je vindt, of naar iets wat nog moet komen maar waar de geest zich nu al druk over maakt. Soms zijn het ook mooie herinneringen, waar je jezelf helemaal in kunt verliezen.
Er komt altijd een moment waarop je het opmerkt: oh, mijn aandacht is niet meer bij mijn ademhaling. Precies dát is het moment waarop je aandacht alweer terug is. En dan begin je opnieuw.
Zen zijn is dus niet helemaal niks hoeven doen. Zen zijn is het vermogen om aandacht te geven aan wat nu aandacht nodig heeft. Dat vermogen groeit steeds door het opmerken: waar is mijn aandacht? en door die aandacht weer terug te brengen naar je ademhaling. Want wat is er nu meer in het hier-en-nu dan je ademhaling?
Gisteren ben ik een korte VPRO Tegenlicht-video tegengekomen over dopamine: de stof in ons lijf die ons een goed gevoel geeft en ons motiveert om iets te doen. Maar daar ging het filmpje eigenlijk niet over. Er werd juist duidelijk gemaakt hoe dit natuurlijke systeem ons ook in moeilijkheden kan brengen: als iets goed voelt, willen we er meer van, en steeds meer. En hoe meer we willen en krijgen, hoe minder goed gevoel het oplevert en hoe sterker het verlangen wordt. Dit heeft te maken met het aanpassingsvermogen van ons lichaam. We worden zo slaven van onze eigen behoeften.
Als mogelijke oplossing werd genoemd om een detox te doen: tijdelijk volledig afzien van datgene waarvan je zo afhankelijk bent geworden. Dan kan het lichaam zichzelf weer in balans brengen. Je lichaam leert dat je de pijn van het niet hebben van iets wat fijn voelt ook aankunt.
Wat heeft dit met yin yoga te maken? Alles. In yin-houdingen zoeken we het discomfort op. Vanuit overleving zijn we altijd op zoek naar comfort. Daar is niets mis mee – dat is het plezier, the joy of life. Maar we kunnen daarin verstrikt raken, waardoor we eigenlijk voortdurend bezig zijn om discomfort niet meer te willen voelen. In yin-houdingen oefenen we daarom telkens weer met dat ‘detoxen’, met het afzien. We kiezen ervoor om in de houding te blijven – waar een zekere mate van lichamelijke stress wordt opgeroepen – met het vertrouwen dat we het aankunnen. We leren bij onszelf voelen en bewegen tussen ‘te veel’ en ‘te weinig’.
Ons lichaam leert dat we stress, ongemak of zelfs pijn aankunnen. We leren soepeler omgaan met ongemak, dat ook bij het leven hoort. Elk fijn moment houdt immers ook weer op. Zo hoeven we het niet automatisch weg te poetsen om ervan af te komen, of alles te doen om het opnieuw zo fijn te beleven, maar kunnen we bewuster kiezen wat er in het moment nodig is.
Waarom gaan we als mensen eigenlijk soms door met dat ‘meer’, ‘meer’, ‘meer’?
“Wie weet wat genoeg is, heeft genoeg.”
Deze week oefenen we in de les met (innerlijke) vriendelijkheid. Hoe kunnen we het ongemak in ons lichaam innerlijk dragen en vriendelijk zijn voor onszelf? Niet omdat het ongemak weg moet, maar om te leren voelen en kiezen wat er nodig is.
Wie het filmpje wil kijken, zie hier:
Ik heb het altijd een beetje raar gevonden, dat begin van een nieuw jaar. De raarheid zit voor mij in het onnatuurlijke ervan: dat we zomaar één dag kiezen waarop het ene voorbij is en het andere begint. Een mensgemaakt ‘cut-offpunt’. Het voelt voor mij natuurlijker dat het ene overgaat in het andere. Overgaat als beweging, zonder een harde grens.
De winter voelt voor mij überhaupt meer als een tijd van verstilling. Het is kouder, donkerder, en mijn aandacht keert automatisch meer naar binnen. Tijd om te reflecteren: hoe was de afgelopen tijd, hoe heb ik het ervaren? Hoe verder? Waar heb ik behoefte aan en wat wil er nu geboren worden? Een heleboel vragen komen dan bij mij op, waarbij het in essentie eigenlijk over één ding gaat: stilstaan bij dat wat is geweest om zo ruimte te maken voor wat er komt.
In onze maatschappij wordt het stellen van doelen of het maken van voornemens ook op prijs gesteld. Maar dat dan gelijk in januari, en dan snel aan de slag. Maar wat als hier echt wat meer tijd voor nodig is, om het inzicht in het nieuwe geboren te laten worden? Dat het eerst even mag sudderen ergens in ons, voordat het een concrete vorm krijgt. In zen wordt gezegd: elke lotusbloem groeit uit de modder. De periode tussen iets ouds en iets nieuws, waar nog niets concreets is: een modderperiode.
Deze periode waarin een einde ergens overgaat in een begin, maar waar niet concreet aan te wijzen valt waar precies. Waar je niet kunt zeggen: over twee minuten is het over en dan begint het. Want waar begint een verandering precies, en waar eindigt die?
Deze week oefenen we in de les met begin en einde. Oefenen in het waarnemen hoe onze geest graag wil vastgrijpen en er een concreet begin en einde van wil maken. Soms is dat ook heel handig. Maar niet altijd, zeker niet als het op automatische piloot gebeurt en we niet meer zien dat een begin ook een einde is, en een einde een begin. Dat we onszelf de ontdekkingsruimte niet meer gunnen. Ontdekkingsruimte waarin niets hoeft te gebeuren, waarin dingen mogen verschijnen.
Dat is een eenvoudige oefening in yin-houdingen: opmerken hoe zelfs onze ademhaling een begin en een einde heeft, en tegelijkertijd ook weer niet. Dat we er met onze geest een begin en einde van maken, terwijl we het in ons lijf kunnen voelen als een. Een constante beweging zonder begin en einde, waarin begin einde is en einde een begin. Zo laten we los van de grijpbeweging van onze geest, en komt er meer innerlijke ruimte waarin nieuwe dingen van binnenuit vanzelf kunnen ontstaan.
Ik zie je weer graag in de les!
Heb je het druk? Hoe weet je het dat je het druk hebt? En hoe weet je het dat het niet druk is? Is het lekker druk of vervelend druk?
Om te weten hoe “druk” voelt kan alleen als je ook rust hebt ervaren.
Ga eens na bij jezelf: Hoe herken je echte rust bij jezelf?
Wat is er allemaal aanwezig of afwezig als jij rust ervaart bij jezelf? Is er iets buiten jezelf nodig? Natuur, lekker muziekje, kampvuur, bad, ‘klus’ afmaken, dansen, schilderen, met vrienden zijn… wat het dan ook is. Ben je bewust welke omstandigheden je nodig hebt om rust te ervaren? En wat gebeurt er als de omstandigheden wegvallen? Blijf je rust ervaren en voor hoelang? Wat gebeurt er als de rust verdwijnt?
Soms vraag ik als zenleraar in de eerste meditatieles aan cursisten wat ‘Zen’ voor ze betekent. “Ultieme rust gevoel” wordt vaak benoemd. Dat is dan ook paradoxaal dat op een moment dat men stil gaat zitten op de meditatiekussen, er juist onrust opkomt. Heleboel gedachten, lijf die liever toch een kleine beweging wil maken, gedachten die daar weer iets van vinden, wat weer stilzitten nog lastiger maakt. Je verlangt naar rust maar er is alleen onrust. Nu heb je een keuze – blijf je in gevecht met jezelf of neem je het zoals het is.
Dat is de kern van zen. Elke moment waarnemen zoals het is. Het verandert, en nu is het weer anders. Dit is het. Dat bij jezelf kunnen waarnemen, gedachten en gevoelens, wat er bij je gebeurt. Als je zen meditatie beoefent, leer je in eerste instantie waarnemen hoe je je eigen “drukte” opbouwt. Welke gedachten weer terugkeren, hoe je daarbij voelt, welke neigingen je hebt om daarmee iets te doen. Van welke gedachten hou je graag vast. Verdiepende onderzoek, bijvoorbeeld in coaching, kan je helpen jezelf beter te begrijpen welke dieperliggende motivatie er schuil ligt – wat je onbewust probeert te bereiken. Wat je echte behoefte is, wat je echt wilt.
Zen gaat ervan uit dat je niet hoeft te veranderen. Je hoeft je gedachten niet omdraaien om naar de positieve kant te kijken om je beter te voelen of je doelen te halen. In zen oefen je met je onrust te zijn. Het hard werken om het anders te laten zijn dan het is, is dan niet meer nodig. Paradoxaal genoeg, je verandert dan van zelf. Je kan andere perspectieven, mogelijkheden, oplossingen zien. Je wordt creatiever. Je kan vrij kiezen wat er nodig is, in plaats van dat er iets moet gebeuren. Door niet naar de zonnige kant moeten zoeken, maar met de andere kant leren zijn, wordt het vanzelf zonnig.
Hoe meer je leert zijn met je gedachten en gevoelens waar je juist (onbewust) weg van wilt, hoe meer rust je in jezelf ervaart. Ook zonder externe omstandigheden. Of juist in het midden van drukke omstandigheden.